Ruim twee decennia na de moord op Theo van Gogh: het complete dossier over de tragische 2 november 2004

RUIM TWEE DECENNIA NA DE MOORD OP THEO VAN GOGH: HET COMPLETE DOSSIER OVER DE TRAGISCHE 2 NOVEMBER 2004

Op de ochtend van dinsdag 2 november 2004 werd Nederland opgeschrikt door een van de meest impactvolle politieke en religieuze moorden uit de moderne geschiedenis. Filmmaker, columnist en provocateur Theo van Gogh werd op 47-jarige leeftijd op klaarlichte dag op straat in Amsterdam-Oost op gruwelijke wijze om het leven gebracht. De dader, de 26-jarige extremist Mohammed Bouyeri, handelde vanuit een radicaal-islamitisch motief. Ruim twee decennia later blijft dit misdrijf een diepe waterscheiding in het maatschappelijke en politieke debat.

Foto: Sjakkelien Vollebregt / Nationaal Archief / CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

Wie was Theo van Gogh?

Theo van Gogh (geboren op 23 juli 1957 in Den Haag) was een uitgesproken en omstreden Nederlandse filmmaker, tv-maker en columnist. Hij stond bekend om zijn compromisloze Stijl, zwarte humor en scherpe uitlatingen over maatschappelijke thema's, de politiek en religies.

Foto: Someone Not Awful via Wikimedia Commons

In de zomer van 2004 zond de VPRO de korte film Submission uit, die Van Gogh regisseerde op basis van een scenario van de toenmalige VVD-politica Ayaan Hirsi Ali. De film belichtte de positie en het leed van vrouwen binnen de islam en toonde onder meer koranverzen geprojecteerd op transparant geklede vrouwenlichamen. De productie leidde tot felle verontwaardiging in binnen- en buitenland en bracht serieuze bedreigingen met zich mee.

De reconstructie van de fatale ochtend in de Linnaeusstraat

Rond 08.45 uur op dinsdagochtend 2 november 2004 fietste Theo van Gogh vanuit zijn woning in de richting van de Linnaeusstraat in Amsterdam-Oost, nabij het toenmalige stadsdeelkantoor. Daar werd hij op straat opgewacht door Mohammed Bouyeri, die gewapend was met een vuurwapen en twee grote messen.

Blijkens het officiële strafvonnis van de Rechtbank Amsterdam vuurde Bouyeri zeven kogels af op Van Gogh. De filmmaker werd zwaargewond getroffen in onder meer zijn rug, flank en armen en viel op straat. Toen het slachtoffer weerloos op de grond lag, ging de dader over tot ongekend zwaar fysiek geweld. Bouyeri sneed met een groot mes de halsorganen van Van Gogh door en stak hem met een tweede mes diep in de bovenbuik, wat leidde tot fataal orgaan- en bloedverlies.

De dreigbrief vastgepind op het lichaam

Voordat Bouyeri de plaats delict verliet, liet hij een vijf pagina's tellende dreigbrief achter. Deze brief was met een mes op het lichaam van Theo van Gogh vastgepind. De tekst was voornamelijk gericht aan Ayaan Hirsi Ali, maar bevatte ook expliciete dreigementen aan het adres van de westerse samenleving en Nederlandse politici. Met deze daderdaad gaf de schutter een nadrukkelijk ideologisch en terroristisch signaal af.

Wilde achtervolging en schietpartij op de Mauritskade

Na de moord vluchtte Bouyeri te voet in de richting van het nabijgelegen Oosterpark en de Mauritskade. Al snel kwam hij oog in oog te staan met toegesnelde politie-eenheden. Bouyeri opende met zijn vuurwapen gericht het vuur op de agenten en bracht daarbij ook omstanders in direct levensgevaar.

Tijdens het vuurgevecht raakten een politieman en een voorbijganger gewond. De politie wist de schutter uiteindelijk uit te schakelen door hem in zijn been te schieten, waarna hij kon worden overmeesterd en aangehouden.

De dader, de Hofstadgroep en de rol van de AIVD

Mohammed Bouyeri (geboren in Amsterdam in 1978) bleek een spilfiguur te zijn binnen de Hofstadgroep, een netwerk van gedachte-verwante radicale islamisten. Hoewel Bouyeri al langere tijd door de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) werd gevolgd, leidde dit vooraf niet tot een concrete inschatting van een ophanden zijnde moordaanslag.

Uit een uitgebreid onderzoek van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD Rapport 17) bleek later dat de AIVD weliswaar zicht had op het radicaliseringsproces van Bouyeri en de Hofstadgroep, maar geen specifieke informatie bezat over plannen om Theo van Gogh aan te vallen. Rechtbanken stelden in latere procedures bovendien vast dat Bouyeri de moord op eigen initiatief heeft beraamd en uitgevoerd, zonder dat medeplegen door andere leden van het netwerk kon worden bewezen.

Het strafproces en het vonnis: levenslang

Het proces tegen Mohammed Bouyeri diende in juli 2005 bij de Rechtbank Amsterdam. Bouyeri weigerde de wetten en het gezag van de Nederlandse staat te erkennen en liet zijn raadsman geen inhoudelijk verweer voeren. Op de zitting legde hij een ijzingwekkende verklaring af waarin hij de moord bekende, stelde uitsluitend uit geloofsovertuiging te hebben gehandeld en zei geen spijt te hebben van het leed dat hij de nabestaanden had aangedaan.

Op 26 juli 2005 deed de rechtbank uitspraak (ECLI:NL:RBAMS:2005:AU0025). Bouyeri werd veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf voor moord met een terroristisch oogmerk, meervoudige poging tot moord op politieagenten en omstanders, en de bedreiging van Ayaan Hirsi Ali. Omdat noch het OM noch de verdediging in hoger beroep ging, werd het vonnis direct definitief.

Maatschappelijke impact en nagedachtenis

De moord leidde tot een golf van shock en emotie in heel Nederland. Op de avond van het delict kwamen zo'n 20.000 mensen bijeen op de Dam in Amsterdam. In de weken die volgden heerste er grote spanning in het land, wat leidde tot diverse aanslagen en brandstichtingen bij moskeeën, kerken en islamitische scholen.

Foto: Someone Not Awful via Wikimedia Commons

Ter nagedachtenis aan Theo van Gogh en als symbool voor de vrijheid van meningsuiting werd in 2007 in het Oosterpark het monument De Schreeuw van kunstenaar Jeroen Henneman onthuld. Het misdrijf staat meer dan 20 jaar later nog altijd te boek als een scharnierpunt in het Nederlandse terrorismedossier en het debat over vrijheid van meningsuiting.